Akademia Górniczo-Hutnicza stanęła na czele międzynarodowego projektu, który ma odpowiedzieć na jedno z najpoważniejszych wyzwań współczesnego sektora kosmicznego: lawinowo rosnącą ilość odpadów na orbitach i ograniczoną trwałość infrastruktury wykorzystywanej poza Ziemią. Inicjatywa CE4SPACE ma połączyć naukę, technologię i regulacje prawne w celu stworzenia bardziej zrównoważonego modelu eksploracji kosmosu.
Rosnąca aktywność w przestrzeni kosmicznej przynosi nie tylko nowe możliwości, lecz także coraz wyraźniejsze koszty środowiskowe i technologiczne. Wraz ze wzrostem liczby satelitów oraz misji kierowanych na Księżyc i Marsa narasta problem śmieci kosmicznych, które stają się zagrożeniem dla bezpieczeństwa kolejnych operacji. Dodatkowym wyzwaniem pozostaje fakt, że wiele urządzeń nadal projektuje się w sposób wykluczający ich ponowne wykorzystanie.
To właśnie w tym kontekście powstał projekt CE4SPACE (Circular Economy for Space), realizowany w ramach unijnego programu Horizon Europe – MSCA Doctoral Networks. Budżet przedsięwzięcia przekracza 4,5 mln euro, a jego celem jest przeniesienie zasad gospodarki o obiegu zamkniętym do sektora kosmicznego. Autorzy projektu zakładają, że efektem tych działań będzie jednoczesne ograniczenie kosztów przyszłych misji oraz lepsza ochrona środowiska – zarówno na Ziemi, jak i poza nią.
Znaczenie tej inicjatywy wynika również z kosztów logistycznych obecnego modelu działania. Transport surowców z Ziemi pozostaje wyjątkowo drogi i wiąże się z dużym śladem węglowym, dlatego poszukiwanie alternatywnych sposobów wykorzystania dostępnych zasobów staje się strategiczną koniecznością. Projekt CE4SPACE wpisuje się przy tym w założenia Europejskiej Agencji Kosmicznej, która w ramach inicjatywy „Zero Debris Approach” chce doprowadzić do sytuacji, w której od 2030 roku europejski sektor kosmiczny nie będzie generował nowych odpadów.
Zakres planowanych działań został podzielony na trzy zasadnicze obszary. Pierwszy dotyczy zasobów i odpadów kosmicznych, w tym opracowania technologii umożliwiających pozyskiwanie i przetwarzanie materiałów pochodzących ze śmieci kosmicznych oraz lokalnych zasobów księżycowych, takich jak regolit, do budowy nowych elementów infrastruktury poza Ziemią.
Drugi filar projektu koncentruje się na technologiach wspierających kosmiczną gospodarkę obiegu zamkniętego. Chodzi między innymi o rozwój ekoprojektowania wydłużającego żywotność satelitów, tworzenie metod aktywnego usuwania odpadów z orbit, a także wykorzystanie sztucznej inteligencji i robotyki do zwiększania bezpieczeństwa misji oraz ograniczania ryzyka kolizji.
Trzeci obszar obejmuje kwestie organizacyjne, gospodarcze i prawne. W ramach projektu analizowane będą zrównoważone i odporne łańcuchy dostaw, ryzyka geopolityczne związane z technologiami podwójnego zastosowania oraz nowe ramy prawne dla partnerstw publiczno-prywatnych w sektorze kosmicznym.
Centralną rolę w przedsięwzięciu odgrywa Akademia Górniczo-Hutnicza. Za koordynację projektu odpowiada Wydział Technologii Kosmicznych AGH kierowany przez prof. Tadeusza Uhla. W skład konsorcjum, obok krakowskiej uczelni, weszły również: University of Durham, Technische Universität Berlin, Toulouse Business School, Université du Luxembourg oraz Université Toulouse Capitole. Projekt wspierają ponadto partnerzy przemysłowi i instytucjonalni, wśród nich Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią PAN, Creotech Instruments SA, Europejska Fundacja Kosmiczna, PIAP Space Sp. z o.o., Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz Holcim Polska SA.
Istotnym elementem CE4SPACE będzie także rozwój nowej kadry badawczej. Projekt zakłada utworzenie międzynarodowej sieci, w ramach której zatrudnionych zostanie 15 doktorantów i doktorantek, w tym czworo w laboratoriach AGH. Uczestnicy zdobędą kompetencje z zakresu inżynierii kosmicznej, nauk materiałowych, ekonomii i zarządzania, prawa kosmicznego oraz technologii przyszłości.
To właśnie interdyscyplinarny charakter przedsięwzięcia może przesądzić o jego znaczeniu dla europejskiego sektora kosmicznego. CE4SPACE nie ogranicza się bowiem do jednego rozwiązania technicznego, lecz próbuje stworzyć szeroki model funkcjonowania przyszłej gospodarki kosmicznej – bardziej efektywnej, mniej obciążającej środowisko i lepiej przygotowanej na wyzwania kolejnych dekad.
